Nghề gõ sầu riêng

GIA LAI - Nghề đặc thù gõ sầu riêng chỉ xuất hiện vào mùa thu hoạch nhưng đã trở thành kế sinh nhai của nhiều lao động ở các vùng chuyên canh.

Sầu riêng bước vào mùa thu hoạch cũng là lúc những người thợ gõ bắt đầu hành trình rong ruổi khắp các vùng chuyên canh. Bằng đôi tai, con mắt và kinh nghiệm tích lũy nhiều năm, họ mưu sinh với nghề, nhưng phía sau mỗi chuyến thu mua luôn là những rủi ro khó lường.

Theo chân thợ gõ sầu riêng

Trời vừa hửng sáng, anh Tô Xuân Anh (quê xã Ea Phê, tỉnh Đắk Lắk) trên chiếc xe máy cũ kỹ chở theo 2 chiếc sọt rong ruổi khắp những con đường đất đỏ dẫn vào các vườn sầu riêng ở xã Ia Ko (tỉnh Gia Lai). Mùa thu hoạch sầu riêng ở Gia Lai bắt đầu cũng là lúc những người làm nghề gõ quả như anh Xuân Anh tất bật.

Chỉ cần dùng cán dao, anh Xuân Anh có thể nhận biết được sầu riêng đủ độ chín hay chưa. Ảnh: Tuấn Anh.

Đến vườn, sau vài câu trao đổi với chủ nhà, anh thoăn thoắt trèo lên cây sầu riêng cao chót vót. Đứng chênh vênh trên cành, anh rút con dao Thái Lan, dùng phần cán nhẹ nhàng gõ từng trái. Giữa không gian tĩnh lặng của buổi sớm, tiếng bộp... bộp... đã trở thành âm thanh quen thuộc mà chỉ những người trong nghề mới hiểu.

“Vào nghề này là nghề dạy nghề thôi. Ban đầu nghe tiếng nào cũng giống nhau, nhưng làm nhiều rồi sẽ quen. Chỉ cần gõ vào trái, nếu âm thanh phát ra kêu bộp bộp (rỗng) là biết trái đã đủ già để thu hoạch”, anh Xuân Anh chia sẻ.

Theo lý giải của anh, khi trái sầu riêng đạt độ chín sinh lý, phần cơm bên trong co lại, tạo khoảng hở với lớp vỏ nên phát ra âm thanh rỗng. Đó cũng là dấu hiệu quan trọng nhất để quyết định có nên cắt trái hay tiếp tục chờ thêm.

Anh Xuân Anh làm nghề gõ sầu riêng đã được gần 10 năm. Ảnh: Tuấn Anh.

Không chỉ dựa vào tiếng gõ, người thợ còn phải quan sát bằng mắt. Với giống sầu riêng Ri6, khi quả già vỏ chuyển từ xanh sang vàng, đầu gai xuất hiện những đốm đồi mồi. Còn giống sầu riêng Monthong thì chuyển sang màu sẫm hơn. Những thay đổi ấy giúp người thợ nhận biết khoảng 60% độ già của trái trước khi kết hợp với tiếng gõ để đưa ra quyết định cuối cùng.

Đưa tay lau những giọt mồ hôi trên trán, anh Xuân Anh kể: “Mình đã gắn bó với nghề gần 10 năm. Ngày mới làm, nhiều khi cắt nhầm trái chưa đủ già vì chưa phân biệt được âm thanh. Làm riết rồi thành quen, nghe tiếng gõ là biết trái đã già hay chưa".

Đến gần trưa, hàng tạ sầu riêng đã được thu hoạch. Sau khi thanh toán với chủ vườn, anh Xuân Anh cẩn thận chất từng quả vào sọt, chở về điểm tập kết để giao cho thương lái.

Theo các nhà vườn, việc xác định đúng thời điểm thu hoạch quyết định trực tiếp đến chất lượng trái. Nếu cắt quá sớm, sầu riêng dễ bị non, sượng cơm, mất giá. Ngược lại, để quá già, trái có thể tự rụng cũng làm giảm chất lượng. Chính vì vậy, vào chính vụ, những thợ gõ sầu riêng luôn đắt khách, làm việc từ sáng sớm đến khi trời tối mịt mới về.

Sau khi gõ và thu mua sầu riêng, chị Hoàng Tố Hiền vận chuyển đến cho các thương lái. Ảnh: Tuấn Anh.

Tại một vườn sầu riêng cách đó không xa, chị Hoàng Tố Hiền (tổ 1, xã Chư Sê) cũng đang tất bật gom từng sọt sầu riêng vừa cắt để chuyển cho thương lái. Hơn 10 năm gắn bó với nghề gõ trái, chị đã rong ruổi khắp các vùng trồng sầu riêng từ miền Tây, Đồng Nai rồi về Tây Nguyên để mưu sinh.

Những ngày này, khi sầu riêng Gia Lai bước vào vụ thu hoạch, mỗi ngày chị Hiền thu mua khoảng một tấn quả. “Nghề này làm lâu sẽ quen. Mình cứ cảm nhận, gõ trái mít như thế nào thì sầu riêng cũng gần giống vậy. Tiếng kêu bộp… bộp… là trái đã già, còn tiếng kêu tróc… tróc... thì chưa nên cắt”, chị chia sẻ.

Ngoài tiếng gõ, chị Hiền còn quan sát màu da và cuống trái. Khi cuống chuyển sang màu sậm, vỏ ngả vàng là dấu hiệu quả sầu riêng đã đạt độ già, có thể thu hoạch. Với những người thợ như chị, mỗi tiếng gõ không chỉ là kinh nghiệm được tích lũy nhiều năm mà còn là thước đo quyết định chất lượng từng trái sầu riêng trước khi đến tay người tiêu dùng.

Thu nhập cao nhưng rủi ro lớn

Thu nhập của nghề gõ sầu riêng cũng khá hấp dẫn khi bước vào vụ thu hoạch. Tùy diện tích, sản lượng, mỗi người có thể kiếm được hàng triệu đồng mỗi ngày. Nhưng để có được thu nhập ấy, họ phải đánh đổi bằng nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, sự tập trung cao độ và uy tín gây dựng qua từng mùa vụ.

Nghề gõ sầu riêng cho thu nhập cao nhưng rủi ro cũng rất lớn. Ảnh: Tuấn Anh.

Rong ruổi khắp những vườn sầu riêng ở Gia Lai nhiều ngày qua, trung bình mỗi ngày anh Tô Xuân Anh gõ và thu mua được khoảng 7 - 8 tạ quả. Mỗi tạ sầu riêng mang về cho anh khoản lợi nhuận chừng 200.000 đồng. Năm nay giá sầu riêng xuống thấp, nhà vườn gặp nhiều khó khăn nên anh chủ động giảm phần lời của mình để cố gắng thu mua với mức giá tốt nhất cho bà con.

Nhiều người nhìn vào nghề gõ sầu riêng thường nghĩ đây là công việc dễ kiếm tiền, mỗi ngày có thể bỏ túi vài triệu đồng. Nhưng chỉ những người trong nghề mới hiểu, phía sau những chuyến xe đầy ắp sầu riêng là vô vàn nỗi lo. Người thợ chỉ có thể bổ ngẫu nhiên một vài quả để kiểm tra chất lượng, không ai có thể bổ cả vườn. Vì vậy, nếu chẳng may gặp phải vườn sầu riêng bị sượng cơm, chất lượng kém thì thiệt hại vài triệu, thậm chí vài chục triệu đồng là chuyện không hiếm.

Những cây sầu riêng quá cao sẽ cần người đứng dưới hứng quả. Ảnh: Tuấn Anh.

Anh Xuân Anh cho biết, thu nhập của người thợ gõ phụ thuộc rất lớn vào sự chăm sóc của nhà vườn. Vườn được đầu tư bài bản, trái đạt chất lượng thì cả người trồng lẫn người thu mua đều có lợi. Ngược lại, chỉ một lô hàng gặp sự cố cũng đủ cuốn trôi công sức nhiều ngày lao động.

Nhớ lại lần thu mua sầu riêng ở Đồng Nai cách đây ít hôm, anh Xuân Anh kể: “Hôm đó mình mua phải một lô sầu riêng bị sượng cơm mà lúc kiểm tra không phát hiện được và bị lỗ hơn 30 triệu đồng”.

Với những người sống bằng nghề gõ sầu riêng, những khoản lỗ như vậy luôn là nỗi ám ảnh, bởi rủi ro có thể ập đến bất cứ lúc nào.

Chị Hoàng Tố Hiền cho biết, nghề gõ sầu riêng luôn đi kèm những rủi ro khó lường. Chỉ cần vườn sầu riêng gặp phải quả sượng cơm, chất lượng không đạt, bao nhiêu công sức đổi lại bằng khoản lỗ lớn. Bởi vậy, mỗi lần bước vào vườn, người thợ không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà còn phải trông chờ vào sự may rủi.

“Nghề này nhìn bên ngoài tưởng dễ kiếm tiền, nhưng rủi ro rất lớn. Có những đợt mua xong, đến lúc giao cho thương lái mới phát hiện sầu riêng bị sượng cơm, lúc đó chỉ biết chấp nhận lỗ”, chị Hiền chia sẻ.

Tuấn Anh